1. Inleiding
Over de ambities die zien op een klimaatneutraal Nederland in 2050 is al het nodige geschreven.2Zie o.a. M. Peeters, '2021. Op weg naar klimaatneutraliteit in 2050', Milieu en Recht 2021/1; 'N. Schrijver, 'De Klimaatwet in monidaal en Europees perspectief. Over valkuilen en hoe die te dichten', Nederlands Juristenblad 2019/1661; M. Dieperink, 'Klimaat- en energiewetgeving. Zonder visie geen transitie', Nederlands Juristenblad 2021/425. Onderdeel van klimaatneutraal Nederland is de doelstelling om de gebouwde omgeving van het aardgas af te schakelen en om alle woningen in 2050 aardgasvrij te hebben.3Zie ook R.A. Jager, 'Is het mogelijk om alle woningeigenaren verplicht van het aardgas af te schakelen?', Tijdschrift voor Omgevingsrecht 2019/4, p. 139;De regie daarvoor is grotendeels bij de decentrale overheden neergelegd. Een aantal stappen om de doelstelling te bereiken zijn inmiddels gezet. De Regionale Energiestrategie ("RES") is vastgesteld, waarin door verschillende energieregio's onder meer keuzes zijn gemaakt over de warmtebronnen die gebruikt kunnen worden om de gebouwde omgeving van het aardgas af te schakelen.4Zie voor een toelichting op de RES: C.E. Barnhoorn, E.H.P. Brans & A.J. Van der Ven, 'De Regionale Energie Strategie. De regio aan zet in de energietransitie!', De Gemeentestem 2019/73. Daarnaast moesten gemeenten voor het einde van 2021 een transitievisie warmte hebben opgesteld. Daarin is een eerste richting gegeven aan het aardgasvrij maken van de wijken.5M. Dignum e.a., 'Warmtetransitie in de praktijk. Leren van ervaringen bij het aardgasvrij maken van wijken', Den Haag: Planbureau voor de Leefomgeving 2021, p. 38.Voor het verwezenlijken van de warmtetransitie wordt een wijkgerichte aanpak gehanteerd, waarvoor op Rijksniveau in 2018 het interbestuurlijk Programma Aardgasvrije Wijken is opgezet. Onderdeel daarvan zijn de zogenoemde 'proeftuinen' voor aardgasvrije wijken. Hierin moet ervaring worden opgedaan met het afschakelen van de gebouwde omgeving van het aardgas.6'Energieagenda. Naar een CO2-arme energievoorziening', Den Haag: Ministerie van Economische Zaken 2016, p. 65. Ondertussen zijn er 64 gemeenten die deelnemen aan de proeftuinen. Onderzoek wijst niettemin uit dat de voortgang in deze proeftuinen beperkt is. Eén van de knelpunten die wordt ervaren is het gebrek aan doorzettingsmacht vanuit de gemeenten.7J. Arnoldussen e.a., 'Proeftuinen aardgasvrije wijken. Een maatschappelijk-economische analyse van de proeftuinen', Amsterdam: Economisch Instituut voor de Bouw 2021, p. 20-22; 'Deelnemende gemeenten aardgasvrije wijken', rijksoverheid.nl.Daar komt bij dat uit recente cijfers van het CBS blijkt dat het aardgasverbruik in 2021 slechts vier procent is gedaald ten opzichte van 2020, waarbij huishoudens voor ongeveer een kwart bijdroegen aan het aardgasverbruik.8'Aardgasverbruik in 2021 4 procent lager dan in 2020', cbs.nl.
Uit dit alles lijkt te volgen dat het huidige stelsel aan wet- en regelgeving tekort schiet om de warmtetransitie te laten slagen. Er zitten evenwel een aantal wetten in de pijplijn die ervoor moeten gaan zorgen dat de knelpunten uit de huidige wet- en regelgeving worden weggenomen. In dit artikel gaan wij in op dat voorziene stelsel, waarbij de nadruk ligt op het aardgasvrij maken van de gebouwde omgeving. De opbouw van het artikel is als volgt.